Frez ucu nedir? Çap, biçim ve ömür

Frez ucu nedir, ne yapar?

Frez ucu, freze makinesinin malzemeyi kesen parçasıdır. Laboratuvarda “frez”, “freze ucu” ya da İngilizcesiyle “bur” da denir. Uç, makinenin iş miline takılır ve çok hızlı döner; bu sırada CAM yazılımının (tasarımı makine hareketine çeviren programın) hesapladığı yolda ilerleyerek diskten ince talaşlar kaldırır.

Hız konusunda bir fikir vermek için: Roland DGSHAPE DWX-53D’nin iş mili dakikada 6.000-30.000 devirle, vhf K5+’ınki 60.000 devirle, Amann Girrbach Ceramill Motion 3’ünki 100.000 devirle döner. Malzemeyi kesen, ucun yan yüzündeki kesici ağızlar ya da elmas kaplı uçlarda yüzeye gömülü elmas tanecikleridir; her turda çok ince bir talaş alırlar.

Frez ucu hangi parçalardan oluşur?

İki kısmı vardır: sap ve kesici uç. Sap, iş milinin kavradığı düz silindir kısımdır ve ölçüsü her makinede sabittir; DWX-53D’de sap çapı 4 mm’dir. Kesici uç ise malzemeye değen kısımdır ve çapı da biçimi de bir uçtan ötekine değişir.

Biçim üç ana türde gelir:

• Küresel uç: ucu yarım küre biçimindedir. Tüberkül ve fissür gibi eğri yüzeyleri işler.
• Düz uç: ucu düzdür. Düz tabanları ve keskin basamakları işler.
• Konik uç: ucu sivrilir. Dar alanlara ve eğik duvarlara uzanır.

Makine birden çok ucu bir takım değiştirici haznesinde tutar ve iş sırasında kendisi değiştirir: DWX-53D’de 15, vhf K5+’ta 16 uçluk yer vardır. Uçlar çoğu zaman bir renk halkasıyla işaretlenir, böylece haznede yanlış yere takılmaz.

Uç çapı ayrıntıyı nasıl belirler?

Uç, kendi genişliğinden dar bir oluğun dibine inemez. Azı dişinin çiğneme yüzündeki ince fissürü düşünün: kalın uç oluğun iki duvarına değer, daha aşağı inemez ve dipte kesilmemiş bir şerit bırakır. İnce uç ise dibe çok daha yakın iner.

Neden her şey ince uçla kazınmıyor? Çünkü ince uç her geçişte çok az malzeme kaldırır, yani yavaştır; ayrıca daha kolay kırılır. Bu yüzden makineler bir uç takımı kullanır: kalından inceye birkaç çap. Hangi çapların kullanılacağını makinenin ve CAM yazılımının malzeme profili belirler.

Aynı sınır kronun iç yüzünde de geçerlidir. Preparasyonun kesici kenarı ya da tüberkül tepesi keskin bırakılmışsa, kronun içinde ona karşılık gelen köşe de keskin olmalıdır. Küresel uç bu köşeyi kendi yarıçapında yuvarlatır ve orada fazladan malzeme bırakır. Kron güdüğe bu noktadan takılır, aşağı inemez ve marjinde aralık kalır. Tasarım ve CAM yazılımları bunu önlemek için iç köşeyi uç yarıçapı kadar dışarı açar; İngilizcede buna “drill compensation” denir. Köşede küçük bir boşluk kalır ama kron yerine oturur.

Kaba ve ince işleme ne demek?

İki aşamalı kazımanın adlarıdır. Kaba işlemede kalın uç diskteki malzemenin çoğunu hızla kaldırır; geriye kronun basamaklı, kaba bir taslağı kalır. İnce işlemede ince uçlar o basamakları siler; marjini, fissürleri ve iç yüzü işler.

Makine bunu uç değiştirerek yapar: önce haznedeki kalın ucu alır, taslak çıkınca onu yerine bırakıp ince uca geçer. Kaba işleme kazıma süresinin büyük kısmını alır, ama kronun oturmasını ve yüzeyini ince işleme belirler. Kazımanın bütün akışı diş kazıma nedir yazısında.

Devamı: Dental freze makinesi nasıl çalışır: iş mili, eksenler ve uçlar birlikte

Zirkonyum ve e.max için aynı uç mu kullanılır?

Hayır. İki malzeme iki farklı biçimde işlenir. Ön sinterlenmiş zirkonyum tebeşir kıvamındadır ve kuru kazınır: uç keser, toz emişle çekilir. E.max gibi cam seramikler ise ıslak taşlanır: uç ve parça sıvıyla soğutulur. Kuru çalışan DWX-53D’nin malzeme listesinde cam seramik yoktur; aynı makine zirkonyumun yanında PMMA (akrilik), PEEK (yüksek dayanımlı plastik), kompozit, mum ve sinterlenmemiş kobalt-krom da işler. Her malzeme ucu farklı aşındırır, bu yüzden makineler çoğu zaman malzemeye göre ayrı uç takımlarıyla çalışır.

Uç yüzeyi de malzemeye göre seçilir. Dentsply Sirona, inLab MC X5’te zirkonyum için elmas kaplı uçlar kullanır ve bunların kaplamasız uçlardan belirgin biçimde uzun ömürlü olduğunu belirtir. Malzemelerin farkı blok ve disk nedir yazısında.

Frez ucu ne zaman değişir?

Tek bir sayı yok; uç, yüzey kalitesi düşmeye başladığında ya da makinenin sayacı sınıra geldiğinde değişir. Uç ömrü için üreticilerin yayımladığı resmî bir değer bulamadık; satıcıların verdiği sayılar ise birbirinden çok farklı. Ömrü malzeme, uç çapı, kaplama ve makine birlikte belirler.

Bu yüzden laboratuvarlar sayıya değil işarete bakar. Aşınmış ucun tipik belirtileri:

• Yüzeyde basamakların ve pürüzün belirginleşmesi.
• Marjin kenarında küçük çentikler ya da kırıklar.
• Aynı ayarla kazınan kronların güdüğe eskisinden farklı, çoğu zaman daha sıkı oturması: incelen uç iç yüzde fazladan malzeme bırakır.
• Kazıma sesinin değişmesi.

Birçok makine ve CAM yazılımı her ucun kullanımını sayar ve sınıra gelince uyarır. Kırılan bir uç ise çoğu makinede algılanır; iş durur ya da haznedeki yedek uca geçilir. Bazı makineler bunun için ek yer ayırır: vhf K5+’ın 16 uçluk haznesinin yanında 30 uçluk ayrı bir takım panosu vardır.

Ucu yuvasına takmak işin yarısıdır. Yeni ucun boyu ve çapı makineye tanıtılır ya da makine bunu kendisi ölçer; ölçüsü yanlış tanınan bir uç, kronun her yerinde aynı hatayı tekrar eder. Makinenin düzenli kalibrasyonu da bu yüzden uç bakımının parçasıdır.

Frez ucu neyle karıştırılır?

Makine ucu ve hekimin frezi. Hekimin ağızda dişi kesmek için turbine taktığı elmas frez de “frez” diye anılır. Makine ucu ise yalnız freze makinesinde, disk ya da blok işlemek için kullanılır; birbirinin yerine geçmez.

Frez ucu ve iş mili. Uç kesen parçadır; iş mili onu döndüren motorlu mildir. Devir, uç değil, iş milinin özelliğidir.

Frez ve freze. Günlük dilde ikisi de kullanılır; bu sitede makineye “freze makinesi”, kesici parçaya “frez ucu” denir.